Analiza Faktów – dr n.med. Natalia Stefanik
Katedra i Zakład Chorób Przyzębia i Błony Śluzowej Jamy Ustnej, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
WAPOWANIE – ( ang. vaping), czyli używanie e- papierosów, zdobyło w ostatnich latach ogromną popularność jako alternatywa dla tradycyjnego palenia tytoniu. Choć początkowo uważano je za mniej szkodliwe, coraz więcej badań pokazuje, że również e- papierosy, w tym te beznikotynowe, maja niekorzystny wpływ na zdrowie jamy ustnej – zwłaszcza na stan błony śluzowej.
CO ZAWIERA PARA Z E-PAPIEROSÓW? TOKSYCZNY KOKTAJL NIE TYLKO Z NIKOTYNĄ
Płyny stosowane w e-papierosach składają się zazwyczaj z glikolu propylenowego, gliceryny, nikotyny ( w różnych stężeniach) oraz substancji aromatyzujących. Choć glikol i gliceryna są dopuszczone do użytku w przemyśle spożywczym i farmaceutycznym, ich podgrzewanie do wysokich temperatur- typowe w procesie wapowania- prowadzi do powstawania szkodliwych produktów termicznego rozkładu, takich jak:
- formaldehyd i akroleina – związki silnie drażniące i rakotwórcze dla nabłonka błony śluzowej
- N-nitrozoaminy – substancje o udokumentowanym działaniu kancerogennym
- metale ciężkie ( nikiel, ołów, chrom) – pochodzące z elementów grzewczych urządzenia
- cząstki krzemianowe – mogą powodować mikrouszkodzenia mechaniczne nabłonka
Wszystkie te związki dostarczane są do jamy ustnej, która stanowi pierwsze i bezpośrednie miejsce kontaktu aerozolu z tkankami. Narażenie to może prowadzić do uszkodzenia komórek nabłonkowych, zaburzeń mikrobioty oraz wywoływać lokalne reakcje zapalne, będące wstępem do dalszych zmian patologicznych.
ZMIANY ŚLUZÓWKI JAMY USTNEJ PO WAPOWANIU – AKTUALNE FAKTY
PODRAŻNIENIA I STANY ZAPALNE – dostępne badania sugerują, że ekspozycja błony śluzowej jamy ustnej na aerozol generowany przez e-papierosy może prowadzić do miejscowych reakcji zapalnych oraz objawów podrażnienia o charakterze chemicznym, termicznym i mechanicznym. Ponadto użytkownicy e-papierosów częściej zgłaszają takie objawy jak: pieczenie języka, metaliczny posmak oraz uczucie suchości w jamie ustnej. W badaniu obejmującym 90 osób (45 użytkowników e -papierosów oraz 45 byłych palaczy), wykazano, że aż u 60% osób stosujących e-papierosy zaobserwowano zmiany patologiczne błony śluzowej jamy ustnej, takie jak: melanoza, język włochaty, kandydoza. Najbardziej nasilone zmiany widoczne były u pacjentów, którzy nigdy nie używali tradycyjnych papierosów! – co sugeruje, że błona śluzowa osób wcześniej nieeksponowanych na dym tytoniowy może być szczególnie wrażliwa na działanie aerozolu z e- papierosów.
ZABURZENIA MIKROFLORY – stosowanie e-papierosów ma istotny wpływ na skład i równowagę mikroflory jamy ustnej. W badaniach wykazano, że aerozol z e-papierosów sprzyja dysbiozie, która objawia się:
- wzrostem liczebności bakterii patogennych, takich jak Porphyromonas gingivalis, Fusobacterium nucleatum i Veillonella spp. – związanych z rozwojem zapaleń przyzębia
- redukcją populacji bakterii komensalnych, w tym Streptococcus sanguinis i Streptococcus gordonii, które pełnią funkcje ochronne
- zwiększoną adhezję bakterii do powierzchni szkliwa, co przekłada się na szybsze formowanie płytki nazębnej
- wzmożoną kolonizację grzybów z rodzaju Candida, szczególnie C.albicans, co sprzyja rozwojowi kandydozy
W konsekwencji u użytkowników e-papierosów występuje wyższe ryzyko rozwoju próchnicy, chorób przyzębia oraz infekcji grzybiczych.
ZABURZENIA GOJENIA I ZMIANY NABŁONKA – badania wskazują, że aerozol z e-papierosów może negatywnie wpływać na zdolność komórek nabłonka jamy ustnej do regeneracji. Może to znacząco upośledzać procesy gojenia po zabiegach chirurgicznych czy implantologicznych – warto uwzględnić to w wywiadzie przedzabiegowym oraz w zaleceniach pozabiegowych.
POTENCJALNA KANCEROGENNOŚĆ – e-papierosy indukują uszkodzenia DNA komórek nabłonkowych, aktywują szlaki molekularne związane z nowotworzeniem, analogiczne do obserwowanych w raku płuca i raku jamy ustnej. Autorzy zwracają także uwagę na opisane przypadki raka jamy ustnej ( języka i czerwieni wargowej) u długoletnich użytkowników e-papierosów, którzy nie zgłaszali w wywiadzie palenia tytoniu ani spożycia alkoholu.
NA CO UCZULIĆ ZESPÓŁ STOMATOLOGICZNY?
- Stomatitis nicotinica – przewlekłe nikotynowe zapalenie błony śluzowej, występujące szczególnie u pacjentów używających e-papierosy o wysokim stężeniu nikotyny
- Melanoza błony śluzowej – przebarwienie związane z przewlekłym działaniem drażniących substancji chemicznych zawartych w aerozolu
- Kserostomia – subiektywne uczucie suchości jamy ustnej, wynikające ze zmniejszenia przepływu śliny oraz wzrostu jej lepkości
- Lingua villosa ( język włochaty) – nadmierne rogowacenie i wydłużenie brodawek nitkowatych języka, związane z zaburzeniami pH, suchością i podwyższoną temperatura w jamie ustnej
- Halitoza – przewlekły, nieprzyjemny zapach z ust, często wtórny do zaburzeń mikroflory i suchości śluzówki
- Kandydoza rozrostowa – przewlekła infekcja grzybicza błony śluzowej, częściej obserwowana u osób z zaburzeniami równowagi mikrobiologicznej
- Oparzenia chemiczne – szczególnie po stosowaniu e-papierosów o aromatach drażniących, takich jak cynamonowy czy mentolowy
- Zaburzone gojenie pozabiegowe – opóźniona regeneracja tkanek po ekstrakcjach, zabiegach periodontologicznych lub implantologicznych
- Zmiany przednowotworowe – takie jak leukoplakia czy liszaj płaski, które wymagają czujności onkologicznej i regularnej kontroli
GRUPY RYZYKA:
- Młodzież i młodzi dorośli – często sięgający po e-papierosy zawierające intensywne aromaty ( owocowe, słodkie, mentolowe), które mogą nasilać działanie drażniące i alergizujące na błonę śluzową
- Pacjenci z obniżoną odpornością– w tym osoby z cukrzycą, zakażeniem HIV, chorobami autoimmunologicznymi oraz przyjmujące leki immunosupresyjne ( np. po przeszczepach, w trakcie terapii biologicznych)
- Pacjenci po przebytych zabiegach chirurgicznych w obrębie jamy ustnej – zwłaszcza ekstrakcjach, zabiegach periodontologicznych
ROZSZERZONY WYWIAD LEKARSKI – wielu pacjentów nie traktuje e-papierosów jako „prawdziwego ” palenia- dlatego pytamy nie tylko o palenie tradycyjnego tytoniu , ale także o wapowanie. Rozpoznawać subtelne objawy zmian śluzówkowych, wiązać objawy z możliwym wapowaniem. Warto wdrożyć rutynową fotodokumentację u pacjentów deklarujących wapowanie.
JAK ROZMAWIAĆ Z PACJENTEM? PYTANIA, KTÓRE WARTO ZADAĆ
- Czy aktualnie pali Pan/Pani papierosy lub używa e-papierosów? Jeśli tak , jak często i od jakiego czasu?
- Jakie smaki e-papierosów są przez Pana/Panią najczęściej wybierane?
- Czy występują objawy suchości jamy ustnej, pieczenia języka, zaburzeń smaku lub metalicznego posmaku?
- Czy w ostatnim czasie pojawiły się zmiany błony śluzowej ( owrzodzenia, nadżerki), które trudno się goją?
- Czy po zabiegach stomatologicznych zauważył Pan/Pani opóźnione gojenie, nasilony stan zapalny?
- Czy rozważa Pan/Pani ograniczenie lub całkowite zaprzestanie używania e-papierosów? ( pytanie to może stanowić początek rozmowy edukacyjnej i przedstawienie zaleceń zdrowotnych)
WNIOSKI KOŃCOWE
- para z e-papierosów to toksyczny koktajl – zawierający nie tylko nikotynę
- prowadzi do podrażnień i stanów zapalnych
- wpływa na zaburzenia mikroflory jamy ustnej
- negatywnie wpływa na zaburzenia gojenia i zmiany nabłonka
- ma potencjalne działanie kancerogenne






